نورا احمدی فر
تبریز فقط بازار و موزه نیست؛ کافی است یک ساعت از شهر دور شوید تا به روستاهای صخره‌ای، دره‌های دامداری، کلیساهای کهن کنار ارس و جنگل‌هایی برسید که در آبان رنگ عوض می‌کنند. اطراف تبریز کجا بریم سؤال کسی است که چند روز در این شهر می‌ماند و می‌خواهد هر روز را به یک مقصد تازه بدهد.
در این راهنما مقصدهای یک‌روزه و دوروزه اطراف تبریز را با فاصله تقریبی جاده‌ای، زمان مناسب بازدید و نکته‌های سفر پاییزی مرور می‌کنیم؛ از کندوان و لیقوان در دامنه سهند تا جلفا، ارسباران و قلعه بابک در شمال استان.
پیشنهادی: تبریز در پاییز کجا بریم؟ جاهای دیدنی تبریز از بازار تاریخی تا ائل‌گلی
چرا پاییز برای گشتن در اطراف تبریز مناسب است؟
گرمای تابستان در دره ارس و جاده کلیبر آزاردهنده است و زمستان، سهند و گردنه‌های ارسباران را برفی و لغزنده می‌کند. مهر و آبان میانه این دو فصل است: هوا خنک و صاف است، صنوبرها، بلوط‌ها و درختچه‌های زرشک و سماق دامنه‌ها را زرد و سرخ می‌کنند.
بهترین روش برای دیدن این مقصدها این است که تبریز را پایگاه سفر کنید و هر صبح به یک سمت بروید. برای این کار در جاکجاست فهرست اجاره روزانه سوئیت در تبریز را ببینید و اقامتگاهی نزدیک ورودی جاده‌های اسکو، مرند یا اهر انتخاب کنید تا رفت‌وآمد روزانه کوتاه‌تر شود.
روستاهای دامنه سهند؛ نزدیک‌ترین مقصدها
۱. روستای صخره‌ای کندوان
کندوان در شهرستان اسکو و حدود ۱۸ کیلومتر بالاتر از خود اسکو قرار دارد؛ یعنی از مرکز تبریز با ماشین کمتر از یک ساعت راه است و فاصله جاده‌ای آن حدود ۵۰ کیلومتر می‌شود. خانه‌ها درون مخروط‌هایی از خاکستر و گدازه آتشفشانی سهند کنده شده‌اند که اهالی به آن‌ها «کَران» می‌گویند. باد و برف و باران طی هزاران سال این توده‌ها را به شکل کله‌قند درآورده و اهالی قرن‌هاست در آن‌ها زندگی می‌کنند.
معماری این روستا از سال ۱۳۷۶ در فهرست آثار ملی ثبت شده و سازمان جهانی گردشگری در سال ۲۰۲۳ کندوان را در میان بهترین روستاهای گردشگری جهان قرار داد. در کوچه‌های پلکانی آن عسل کوهستان، گیاهان دارویی، گردو و آب چشمه معدنی روستا فروخته می‌شود.
در پاییز صنوبرهای کنار رودخانه زرد می‌شوند و پس‌زمینه کران‌های خاکستری را گرم می‌کنند. صبح زود بروید تا هم نور بهتری داشته باشید و هم پیش از رسیدن تورها در کوچه‌ها قدم بزنید.
۲. لیقوان؛ دره پنیر و صدای رودخانه
لیقوان در بخش مرکزی شهرستان تبریز و دامنه شمالی سهند است و از شهر حدود ۴۰ کیلومتر فاصله دارد. نامش با پنیر گوسفندی گره خورده؛ پنیری که شهرتش به همه ایران رسیده و هنوز در کارگاه‌ها و انبارهای خنک روستا عمل می‌آید. خانه‌ها روی شیب دره پله‌پله بالا رفته‌اند.
بعد از خرید پنیر و کره محلی، مسیر دره را به سمت بالادست بگیرید. هرچه به سهند نزدیک‌تر شوید، باغ‌ها جای خود را به مراتع می‌دهند و گدازه‌های قدیمی آتشفشان در دامنه‌ها پیدا می‌شوند. بلندترین قله سهند، کمال، حدود ۳۷۰۷ متر ارتفاع دارد و از اواخر آبان احتمال برف در ارتفاعات آن هست.
کسانی که سفرشان را به زمستان می‌کشانند، روی همین کوه پیست اسکی هم پیدا می‌کنند؛ مقایسه آن با دیگر پیست‌ها در مطلب بهترین پیست‌های اسکی ایران آمده است.
جلفا و دره ارس؛ مرز، رود و کلیسا
۳. کلیسای سنت استپانوس
جلفا حدود ۱۳۵ کیلومتر در شمال تبریز و کنار رود ارس است و مسیرش از مرند می‌گذرد. حدود ۱۵ تا ۱۷ کیلومتر غرب‌تر، در دره‌ای عمیق و تنها سه کیلومتر دورتر از ارس، کلیسای سنت استپانوس پنهان شده است. این صومعه ارمنی در سده نهم میلادی بنا شد، پس از جنگ‌ها و زلزله‌ها چند بار آسیب دید و در دوره صفوی بازسازی شد.
سنت استپانوس همراه چند کلیسای دیگر با عنوان مجموعه صومعه‌های ارمنی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. نقش‌برجسته‌های سنگی، گنبد مخروطی و دیوارهای قلعه‌مانندش در نور بعدازظهر پاییز رنگ عسلی پیدا می‌کنند. چون کلیسا در نوار مرزی است، کارت شناسایی همراه داشته باشید و پیش از تاریکی برگردید.
۴. جاده ارس و آبشار آسیاب‌خرابه
از جلفا به سمت شرق، جاده‌ای کنار ارس کشیده شده که در یک سو رودخانه و کوه‌های آن‌سوی مرز و در سوی دیگر صخره‌های سرخ و سبز را دارد. آبشار آسیاب‌خرابه حدود ۳۰ کیلومتر از جلفا فاصله دارد و از چند آبشار کوچک و بزرگ کنار بقایای یک آسیاب آبی قدیمی تشکیل شده است. اگر برنامه دوروزه دارید، همین جاده را تا سیه‌رود و سپس کلیبر ادامه دهید.
ارسباران؛ پررنگ‌ترین پاییز آذربایجان
۵. جنگل‌های ارسباران و کلیبر
ارسباران یا قره‌داغ سرزمینی کوهستانی میان رود ارس و شهرهای اهر و کلیبر است. یونسکو از سال ۱۳۵۵ (۱۹۷۶) بیش از ۷۲ هزار هکتار از آن را ذخیره‌گاه زیست‌کره اعلام کرده است. در این جنگل‌ها ممرز، بلوط، سماق، زرشک و درختان میوه وحشی مثل فندق دیده می‌شود و بیش از ۲۰۰ گونه پرنده، از جمله سیاه‌خروس قفقازی، در آن ثبت شده است.
کلیبر، حدود ۱۷۰ کیلومتر از تبریز و از مسیر اهر، بهترین پایگاه برای گشتن در ارسباران است. از اواسط مهر تا اواخر آبان دامنه‌های اطراف شهر لایه‌لایه زرد، نارنجی و زرشکی می‌شوند و مه صبحگاهی دره‌ها را پر می‌کند. جاده‌های فرعی جنگلی گاهی خاکی‌اند.
اگر رنگ‌های پاییزی جنگل را دوست دارید و می‌خواهید تجربه ارسباران را با جنگل‌های هیرکانی مقایسه کنید، مطلب بهترین جنگل‌های شمال در پاییز را هم بخوانید.
۶. قلعه بابک
این دژ روی ستیغ کوهی به بلندی حدود ۲۳۰۰ متر و نزدیک سه کیلومتری کلیبر ساخته شده است. ریشه بنا به دوره ساسانی می‌رسد و نامش امروز با بابک خرمدین شناخته می‌شود؛ هرچند برخی پژوهشگران درباره این انتساب تردید دارند. قلعه از سال ۱۳۴۵ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
راه رسیدن به قلعه از پارکینگ پایین کوه، کوهپیمایی سربالایی با پله‌های سنگی و گذرگاه‌های باریک است که برای بیشتر افراد یکی تا دو ساعت طول می‌کشد. در پاییز از نیمه راه، جنگل رنگی ارسباران زیر پایتان است. صبح حرکت کنید، آب و لباس گرم همراه ببرید و در روزهای مه‌آلود یا بارانی از رفتن به بخش‌های بالایی صرف‌نظر کنید.
یک مقصد علمی در جنوب: رصدخانه مراغه
اگر یک روز دیگر وقت دارید، به مراغه بروید. رصدخانه مراغه در سال ۶۵۷ قمری به فرمان هلاکوخان و زیر نظر خواجه نصیرالدین توسی روی تپه‌ای در غرب شهر ساخته شد. گنبد سرخ، بنای آجری سده ششم هجری، هم در خود شهر است.
جدول مقایسه مقصدهای اطراف تبریز
فاصله‌ها جاده‌ای و تقریبی‌اند و از مرکز تبریز حساب شده‌اند.
| مقصد | فاصله از تبریز | بهترین زمان | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| کندوان | حدود ۵۰ کیلومتر | مهر و آبان، صبح زود | خانواده، عکاسی، نیم‌روز |
| لیقوان | حدود ۴۰ کیلومتر | مهر تا اواسط آبان | خرید پنیر، پیاده‌روی در دره |
| سنت استپانوس (جلفا) | حدود ۱۵۰ کیلومتر | مهر و آبان، بعدازظهر | تاریخ و معماری، یک روز کامل |
| آبشار آسیاب‌خرابه | حدود ۱۶۵ کیلومتر | مهر و آبان | طبیعت‌گردی، مسیر جاده ارس |
| ارسباران و کلیبر | حدود ۱۷۰ کیلومتر | اواسط مهر تا اواخر آبان | رنگ‌های پاییزی، سفر دوروزه |
| قلعه بابک | حدود ۱۷۵ کیلومتر | صبح روزهای صاف پاییز | کوهپیمایی، علاقه‌مندان تاریخ |
| رصدخانه مراغه | حدود ۱۳۵ کیلومتر | تمام پاییز | تاریخ علم، خانواده |
نکته‌های سفر پاییزی به اطراف تبریز
- لباس لایه‌ای: کندوان و لیقوان در ارتفاع بالاترند و عصرها سرد می‌شوند؛ کاپشن سبک همراه داشته باشید.
- نوار مرزی: برای جلفا و جاده ارس کارت ملی یا گذرنامه همراه داشته باشید و از جاده اصلی خارج نشوید.
- زمان‌بندی: روزهای آبان کوتاه است؛ مقصدهای دور مثل کلیبر را برای سفر دوروزه بگذارید و شب را همان‌جا بمانید.
اگر هنوز بین آذربایجان و مقصدهای دیگر مردد هستید، فهرست بهترین شهرهای ایران برای مسافرت در پاییز می‌تواند به تصمیم‌گیری کمک کند.
سؤالات متداول
نزدیک‌ترین جای دیدنی اطراف تبریز کجاست؟
لیقوان و کندوان هر دو کمتر از یک ساعت با تبریز فاصله دارند و می‌توان هر کدام را در نیم‌روز دید.
آیا می‌شود جلفا و کلیسای سنت استپانوس را در یک روز از تبریز دید؟
بله؛ با حرکت صبح زود و حدود دو ساعت و نیم رانندگی در هر مسیر، دیدن کلیسا و قدم زدن کنار ارس در یک روز ممکن است.
بهترین زمان دیدن رنگ‌های پاییزی ارسباران چه وقتی است؟
معمولاً از اواسط مهر تا اواخر آبان؛ بسته به ارتفاع و بارش‌ها ممکن است یکی دو هفته جابه‌جا شود.
بالا رفتن از قلعه بابک سخت است؟
مسیر سربالایی و پله‌دار است و آمادگی بدنی متوسط می‌خواهد. کودکان خردسال و کسانی که مشکل زانو دارند بهتر است تا نیمه راه بروند.
جمع بندی
اطراف تبریز برای هر سلیقه‌ای مقصدی دارد: کندوان و لیقوان برای نیم‌روز در دامنه سهند، جلفا و سنت استپانوس برای یک روز تاریخی کنار ارس، و ارسباران و قلعه بابک برای سفری دوروزه میان پررنگ‌ترین جنگل‌های پاییزی آذربایجان.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید!