نورا احمدی فر
وقتی برگ چنارها و تبریزی‌های کنار خیابان‌ها زرد و نارنجی می‌شوند و هوای صبح بوی باران و چای تازه‌دم می‌دهد، تبریز چهره دیگری پیدا می‌کند. گرمای تابستان رفته، سرمای سخت زمستان هنوز از راه نرسیده و همین فاصله کوتاه، بهترین فرصت برای پیاده‌روی در دالان‌های آجری بازار، نشستن کنار دریاچه ائل‌گلی و بالا رفتن از دامنه سرخ عینالی است. اگر می‌پرسید تبریز در پاییز کجا بریم، این راهنما برای همین سؤال نوشته شده است.
در ادامه، جاهای دیدنی تبریز در پاییز را به ترتیبی چیده‌ایم که بشود آن‌ها را در دو یا سه روز دید: از هسته تاریخی شهر و بازار ثبت‌شده در یونسکو شروع می‌کنیم، به خانه‌ها و موزه‌های قاجاری سر می‌زنیم، بعد سراغ باغ‌ها و کوه‌های اطراف می‌رویم و در پایان درباره غذاهای گرم محلی، لباس مناسب و انتخاب اقامتگاه حرف می‌زنیم.
پیشنهادی: 12 تا از بهترین شهرهای ایران برای مسافرت در پاییز
چرا پاییز بهترین فصل سفر به تبریز است؟
تبریز در دره رود قوری‌چای و میان دو رشته‌کوه سهند و عینالی نشسته و ارتفاع بیشتر محله‌هایش بین ۱۳۵۰ تا ۱۶۰۰ متر از سطح دریاست. همین ارتفاع باعث می‌شود تابستان‌هایش خشک و آفتابی و زمستان‌هایش برفی و سرد باشد، اما بهار و پاییز معتدل و دلپذیر از آب درمی‌آیند. بخشی از بارش سالانه شهر هم در پاییز به شکل باران می‌بارد؛ یعنی کوچه‌های سنگ‌فرش و دیوارهای آجری در این فصل اغلب نم‌دار و براق‌اند و عکس‌هایتان رنگ بهتری پیدا می‌کنند.
یک مزیت دیگر هم هست: شلوغی مسافران تابستانی و نوروزی در پاییز کمتر است و راحت‌تر می‌شود در تیمچه‌های بازار ایستاد، با حجره‌دارها گپ زد و بدون عجله از بناها دیدن کرد. پیدا کردن جای خواب هم ساده‌تر است؛ در صفحه اجاره روزانه خانه در تبریز می‌توانید آپارتمان‌ها و سوئیت‌های مبله شهر را با عکس، امکانات و ظرفیت کنار هم ببینید و نزدیک‌ترین گزینه به مسیر گردش‌تان را انتخاب کنید.
هوای تبریز در مهر، آبان و آذر چطور است؟
مهر معمولاً روزهای آفتابی و ملایمی دارد و برای گشت‌وگذار تمام‌روزه عالی است. از آبان به بعد عصرها زود خنک می‌شوند و شب‌ها به چند درجه بالای صفر می‌رسند. در آذر احتمال یخبندان شبانه و حتی نخستین برف‌ها روی ارتفاعات سهند و عینالی زیاد است. پس اگر دنبال رنگ‌های پاییزی هستید، از اواسط مهر تا نیمه آبان را در نظر بگیرید و برنامه بیرون از شهر را برای ساعت‌های میانی روز بگذارید.
بازار تاریخی تبریز؛ نقطه شروع هر سفر
اگر فقط یک جا را در تبریز ببینید، باید بازار باشد. بازار تبریز مجموعه‌ای پیوسته و سرپوشیده با مساحتی نزدیک به یک کیلومتر مربع است که در سال ۲۰۱۰ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. شکل امروزی بسیاری از بخش‌هایش به بازسازی بعد از زلزله بزرگ ۱۱۹۳ قمری برمی‌گردد که به همت نجفقلی خان دنبلی، حاکم وقت شهر، انجام شد. در این مجموعه هزاران حجره، ده‌ها سرا و تیمچه، چند حمام قدیمی، مدرسه و مسجد کنار هم قرار گرفته‌اند و هنوز هم مهم‌ترین مرکز داد و ستد شهر به حساب می‌آید.
در بازار تبریز چه چیزهایی ببینیم و بخریم؟
تیمچه مظفریه را از دست ندهید؛ این تیمچه با گنبدهای بلند و نورگیرهای سقفی‌اش یکی از معروف‌ترین مراکز فروش فرش دستباف است و با توجه به اینکه تبریز در سال ۲۰۱۵ از سوی شورای جهانی صنایع دستی به عنوان «شهر جهانی فرش» شناخته شد، دیدن آن تجربه‌ای خاص است. راسته‌های دیگر به خشکبار، ادویه، چرم، پارچه و طلا اختصاص دارند. در پاییز مغازه‌های خشکبار پر از گردو، بادام، کشمش و برگه زردآلوی تازه‌اند و بوی ادویه و گلاب در دالان‌ها می‌پیچد.
بهترین زمان برای قدم زدن در بازار صبح‌های روزهای کاری است؛ حجره‌ها باز و شلوغی قابل تحمل است. بیشتر حجره‌ها جمعه‌ها و روزهای تعطیل رسمی بسته‌اند، پس برنامه بازار را برای وسط هفته بگذارید. کفش راحت هم فراموش نشود؛ دیدن راسته‌ها با حوصله چند ساعت طول می‌کشد.
خیابان تربیت؛ پیاده‌راه پاییزی شهر
خیابان تربیت فقط چند صد متر با بازار فاصله دارد و قدم زدن در آن بعد از خرید، حس خوبی دارد. این خیابان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، زمانی که محمدعلی خان تربیت شهردار تبریز بود، ساخته شد و نامش را از او گرفت. پیش از آن هم این گذر بخشی از مسیرهای کاروانی جاده ابریشم بود. امروز تربیت پیاده‌راهی پر از مغازه، شیرینی‌فروشی و کافه است و مسجد قدیمی شعبان در ابتدای آن قرار دارد. عصرهای پاییز که چراغ‌ها روشن می‌شوند، اینجا یکی از زنده‌ترین نقاط شهر است.
بناهای تاریخی مرکز شهر
بیشتر جاذبه‌های تاریخی تبریز در شعاع یکی دو کیلومتری بازار هستند و در هوای خوب پاییز می‌شود آن‌ها را پیاده دید.
مسجد کبود و موزه آذربایجان
نام اصلی این بنا «عمارت مظفریه» است و در قرن نهم هجری، در دوره قراقویونلوها و به دستور دختر جهانشاه ساخته شد. کتیبه کاشی‌کاری سردر آن سال ۸۷۰ قمری را نشان می‌دهد. زلزله‌های بعدی بخش زیادی از گنبدها را فرو ریخت و آنچه امروز می‌بینید حاصل مرمتی طولانی است، اما تکه‌های باقی‌مانده کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی هنوز آن‌قدر چشمگیرند که سیاحان اروپایی به آن «مسجد آبی» می‌گفتند. نور مایل آفتاب پاییزی روی آجرها و کاشی‌ها، عکس‌های گرم و زیبایی می‌سازد.
درست کنار مسجد، موزه آذربایجان قرار دارد که آن را دومین موزه باستان‌شناسی کشور بعد از موزه ملی ایران می‌دانند. نقشه ساختمان را آندره گدار، باستان‌شناس فرانسوی، با الهام از معماری محلی آذربایجان طراحی کرده است. در روزهای بارانی آبان، این دو بنا گزینه خوبی برای بازدید سرپوشیده‌اند.
ارگ علیشاه
دیوار عظیم آجری ارگ، بازمانده ایوان جنوبی مسجدی است که در اوایل قرن هشتم هجری و در دوره ایلخانان به سفارش تاج‌الدین علیشاه جیلانی، وزیر ایلخانی، ساخته شد. مسجد هیچ‌وقت کامل نشد و بعدها از دیوارهای آن به عنوان قلعه و بخشی از باروی شهر استفاده کردند. ارتفاع و ضخامت این دیوار از نزدیک واقعاً شگفت‌انگیز است و دیدنش در هوای خنک پاییز، بعد از بازار، برنامه‌ای کوتاه و ارزشمند است.
خانه مشروطه
این خانه دوطبقه قاجاری در محله راسته‌کوچه و در غرب بازار قرار دارد و روزگاری ملک حاج مهدی کوزه‌کنانی، تاجر و از حامیان مالی انقلاب مشروطه بود. در دوره محاصره یازده‌ماهه تبریز، سران مشروطه‌خواه از جمله ستارخان، باقرخان و ثقةالاسلام تبریزی در همین خانه جلسه می‌گذاشتند. امروز بنا به موزه تبدیل شده و ارسی‌ها، گچبری‌ها و نورگیر سقفی راهرو آن از زیباترین جزئیات معماری قاجاری شهر هستند.
خانه‌های تاریخی و موزه‌های قاجاری
محله‌های قدیمی ششگلان، سرخاب و مقصودیه پر از خانه‌های اعیانی قرن سیزدهم هجری‌اند. حیاط‌های این خانه‌ها در پاییز با برگ‌های ریخته درختان، حال و هوای خاصی پیدا می‌کنند.
موزه قاجار در خانه امیرنظام گروسی
عمارت امیرنظام در دوره ناصرالدین‌شاه و در زمان پیشکاری امیرنظام گروسی در آذربایجان ساخته شد. بنای دوطبقه حدود ۱۵۰۰ متر مربع زیربنا دارد و حیاط‌های اندرونی و بیرونی، حوض، ایوان ستون‌دار و پنجره‌های رنگی آن تصویری کامل از یک خانه اشرافی قاجاری ارائه می‌دهد. از سال ۱۳۸۵ این عمارت پس از مرمت به موزه قاجار تبدیل شد و در تالارهای آن سکه، ظروف آبگینه و چینی، سازهای قدیمی و اشیای فلزی آن دوره به نمایش درآمده است.
مقبرةالشعرا
چند دقیقه پیاده‌روی از موزه قاجار شما را به مقبرةالشعرا در محله سرخاب می‌رساند؛ گورستانی تاریخی که در طول حدود هشت قرن بیش از چهارصد شاعر، عارف و نام‌آور در آن به خاک سپرده شده‌اند؛ از اسدی طوسی و خاقانی شروانی تا قطران تبریزی و استاد شهریار. بنای یادبود امروزی با طاق‌های بلند و درهم‌تنیده، بر اساس طرح غلامرضا فرزان‌مهر ساخته شد و حالا یکی از نمادهای شهر است. غروب‌های پاییز که آسمان پشت این طاق‌ها نارنجی می‌شود، زمان خوبی برای بازدید است.
خانه بهنام و دیگر خانه‌های مقصودیه
خانه بهنام در محله مقصودیه، مربوط به اواخر دوره زندیه و اوایل قاجار است و در زمان ناصرالدین‌شاه با نقاشی‌های دیواری تزیین شد. این خانه مثل بسیاری از خانه‌های سنتی ایرانی دو حیاط دارد و یک ساختمان زمستانی و یک ساختمان تابستانی. قدم زدن در کوچه‌های اطراف این خانه‌ها، یکی از آرام‌ترین تجربه‌های پاییزی تبریز است.
ائل‌گلی؛ رنگ‌های پاییز کنار دریاچه
ائل‌گلی یا شاه‌گلی، شناخته‌شده‌ترین گردشگاه تبریز است و در جنوب شرق شهر قرار دارد. هسته اولیه آن در دوره آق‌قویونلوها شکل گرفت، در دوره صفوی گسترش پیدا کرد و قهرمان میرزا، پسر عباس میرزا، آن را به تفرجگاهی برای درباریان قاجار تبدیل کرد. عمارت هشت‌ضلعی وسط دریاچه، که با یک راه باریک به ساحل وصل می‌شود، تصویر آشنای این باغ است. عمق دریاچه حدود ۱۲ متر است و در محوطه آن قایقرانی هم انجام می‌شود.
در پاییز، دامنه پلکانی باغ که از بالای تپه به سمت دریاچه پایین می‌آید، پر از درختان زرد و نارنجی می‌شود. پیشنهاد ما این است که عصر به ائل‌گلی بروید: یک ساعت قبل از غروب دور دریاچه قدم بزنید، از بالای پله‌ها منظره شهر را ببینید و بعد که چراغ‌های عمارت روشن شد، کنار آب بنشینید. هوای این محوطه بعد از غروب سریع سرد می‌شود؛ یک لایه لباس گرم اضافه همراه داشته باشید.
باغلار باغی و پارک‌های دیگر
اگر بعد از ائل‌گلی هنوز دلتان فضای سبز می‌خواهد، پارک باغلار باغی در شرق شهر و نزدیک بزرگراه استاد شهریار گزینه خلوت‌تری است.
عینالی؛ تماشای تبریز از بالا
رشته‌کوه سرخ‌رنگ عینالی در شمال شهر، یکی دیگر از جاذبه‌هایی است که پاییز جلوه بیشتری به آن می‌دهد. روی قله آرامگاه عون بن علی قرار دارد؛ بنایی با شیوه ایلخانی که چند بار ویران و دوباره ساخته شد و آخرین مرمت مهم آن کار قهرمان میرزا در دوره قاجار بود. دامنه‌های کوه در سال‌های اخیر درختکاری شده و به تفرجگاهی بزرگ با مسیرهای پیاده‌روی و جای نشستن تبدیل شده است.
برای رسیدن به ارتفاعات می‌توانید از تله‌کابین استفاده کنید؛ فاز اول آن در دی ۱۳۸۹ با طولی حدود ۱۴۸۰ متر راه افتاد و از دامنه تا بلندی‌های عون بن علی بالا می‌رود. از بالا منظره کامل شهر، دشت تبریز و در روزهای صاف قله سهند پیداست. صبح‌های آفتابی آبان بهترین زمان برای عینالی است؛ هوا شفاف است و هنوز باد عصرگاهی شروع نشده. چون شرایط فعالیت تله‌کابین در روزهای بادی یا برفی ممکن است تغییر کند، پیش از رفتن وضعیت آن را بپرسید.
جدول برنامه‌ریزی؛ بهترین زمان بازدید در پاییز
فاصله‌های جدول زیر تقریبی و به صورت خط مستقیم از بازار تبریز حساب شده‌اند؛ مسیر واقعی با خودرو کمی طولانی‌تر است.
| مکان | بهترین زمان روز در پاییز | فاصله تقریبی از بازار تبریز |
|---|---|---|
| بازار تاریخی تبریز | صبح روزهای کاری | مرکز شهر |
| خیابان تربیت | عصر و اوایل شب | حدود ۰٫۴ کیلومتر |
| مسجد کبود و موزه آذربایجان | صبح یا ظهر (روزهای بارانی هم مناسب) | حدود ۰٫۵ کیلومتر |
| خانه مشروطه | اواخر صبح | حدود ۰٫۹ کیلومتر |
| موزه قاجار و مقبرةالشعرا | بعدازظهر تا غروب | حدود ۰٫۹ کیلومتر |
| ارگ علیشاه | ظهر با نور مستقیم آفتاب | حدود ۱ کیلومتر |
| کوه عینالی و تله‌کابین | صبح‌های صاف و آفتابی | حدود ۴ کیلومتر |
| پارک باغلار باغی | ظهر | حدود ۴٫۵ کیلومتر |
| ائل‌گلی | یک ساعت قبل از غروب تا شب | حدود ۹ کیلومتر |
| روستای کندوان (اسکو) | یک روز کامل، رفت صبح زود | حدود ۳۲ کیلومتر (مستقیم) |
یک روز بیرون از شهر: کندوان
اگر یک روز اضافه دارید، کندوان را در برنامه بگذارید. این روستای صخره‌ای در شهرستان اسکو و در دامنه سهند، حدود ۱۸ کیلومتر با شهر اسکو فاصله دارد و خانه‌هایش درون مخروط‌های سنگی «کله‌قندی» کنده شده‌اند. پیشینه آن را حدود هفتصد سال می‌دانند و در سال ۲۰۲۳ در فهرست بهترین روستاهای گردشگری سازمان جهانی گردشگری قرار گرفت. در پاییز، درختان کنار رودخانه روستا رنگی می‌شوند، اما هوای آن به دلیل ارتفاع بالاتر از تبریز سردتر است. صبح زود راه بیفتید و تا پیش از تاریک شدن هوا به شهر برگردید. اگر به ورزش‌های زمستانی علاقه دارید، بدانید که پیست اسکی سهند هم در همین رشته‌کوه است؛ معرفی آن را در مطلب بهترین پیست های اسکی ایران بخوانید.
غذاهای محلی تبریز در روزهای سرد
سفر پاییزی به تبریز بدون غذاهای گرم محلی کامل نمی‌شود:
کوفته تبریزی
معروف‌ترین غذای شهر، کوفته‌ای درشت از گوشت کوبیده، لپه، برنج و سبزی‌های معطر است که در دلش معمولاً تخم‌مرغ آب‌پز، گردو، آلو بخارا یا آلبالو خشک و زرشک می‌گذارند و در آبگوشتی با رب گوجه و زعفران پخته می‌شود. در روزهای خنک آبان، یک بشقاب کوفته با نان تازه، ناهار کاملی برای ادامه گردش است.
آش‌ها و غذاهای گرم دیگر
آش‌های محلی، به‌ویژه آش دوغ با سبزی‌های کوهی و حبوبات، در هوای سرد طرفدار زیادی دارند. اطراف بازار هم غذاخوری‌های قدیمی زیادی غذای سنتی آذربایجانی سرو می‌کنند.
شیرینی‌های تبریزی برای سوغات
قرابیه، لوکا و انواع شیرینی‌های خشک تبریز سوغات‌های محبوبی هستند. در کنار آن‌ها خشکبار، ادویه، صنایع دستی و البته فرش و گلیم دستباف هم از بازار قابل خرید است.
نکته‌های سفر پاییزی به تبریز
- لباس لایه‌ای بپوشید: اختلاف دمای ظهر و شب در پاییز زیاد است. یک کاپشن سبک یا پلیور گرم، شال‌گردن و کفش ضدآب برای روزهای بارانی کافی است؛ از آذر به بعد لباس زمستانی ببرید.
- برنامه را بر اساس نور روز بچینید: روزهای پاییز کوتاه‌اند. بازدیدهای بیرونی مثل عینالی و کندوان را برای صبح و ظهر و بازار و موزه‌ها را برای ساعت‌های دیگر بگذارید.
- ساعات بازدید را از قبل بپرسید: ساعت کار موزه‌ها و بناهای تاریخی در نیمه دوم سال ممکن است تغییر کند؛ پیش از رفتن از منابع رسمی یا تلفنی استعلام بگیرید.
- اقامت نزدیک مرکز را انتخاب کنید: برای دسترسی پیاده به بازار و بناهای تاریخی، اقامتگاه‌های اطراف مرکز شهر انتخاب راحتی هستند. اگر با خانواده سفر می‌کنید، اجاره آپارتمان مبله در تبریز فضای بیشتر و آشپزخانه در اختیارتان می‌گذارد.
سؤالات متداول
بهترین زمان سفر به تبریز در پاییز چه وقتی است؟
از اواسط مهر تا نیمه آبان؛ در این بازه هم رنگ‌های پاییزی در باغ‌ها و دامنه‌ها دیده می‌شود و هم هوا هنوز برای گردش‌های طولانی بیرونی مناسب است.
جاهای دیدنی تبریز در پاییز کدام‌اند؟
بازار تاریخی، خیابان تربیت، مسجد کبود و موزه آذربایجان، ارگ علیشاه، خانه مشروطه، موزه قاجار، مقبرةالشعرا، ائل‌گلی، عینالی و در صورت داشتن وقت، روستای کندوان.
برای دیدن جاهای دیدنی تبریز چند روز وقت لازم است؟
با دو روز می‌توانید بازار و بناهای اصلی مرکز شهر، ائل‌گلی و عینالی را ببینید. روز سوم را برای کندوان یا بازدید با حوصله‌تر از موزه‌ها و خانه‌های تاریخی کنار بگذارید.
در پاییز برای سفر به تبریز چه لباسی ببریم؟
لباس لایه‌ای، یک کاپشن یا پالتوی سبک، شال‌گردن و کفش راحت و ضدآب. برای عصرهای ائل‌گلی و عینالی و روزهای پایانی آبان لباس گرم‌تری همراه داشته باشید.
بازار تبریز جمعه‌ها باز است؟
بیشتر حجره‌های بازار جمعه‌ها و روزهای تعطیل رسمی بسته‌اند؛ بهتر است بازدید از بازار را برای یکی از روزهای کاری هفته برنامه‌ریزی کنید.
جمع بندی
تبریز در پاییز ترکیبی کم‌نظیر از تاریخ و طبیعت را در فاصله‌ای کوتاه کنار هم می‌گذارد: صبح میان طاق‌های آجری بازار و تیمچه‌های فرش قدم می‌زنید، ظهر کاشی‌های مسجد کبود را تماشا می‌کنید، عصر در باغ پلکانی ائل‌گلی برگ‌های رنگی را زیر پا دارید و شب با یک بشقاب کوفته گرم خستگی را از تن بیرون می‌کنید. برای اینکه این برنامه راحت‌تر پیش برود، اقامتگاهی نزدیک مسیرهای اصلی انتخاب کنید؛ گزینه‌های موجود را در صفحه اجاره روزانه خانه در تبریز در جاکجاست ببینید، شرایط را مقایسه کنید و آنلاین رزرو کنید.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید!